Mieszkam w średniej wielkości mieście na południu Polski. Przez lata znałem tylko twarze z bloku obok. Dopiero festyn z kapelą ludową sprawił, że zacząłem rozmawiać z ludźmi starszymi, którzy w dzieciństwie tańczyli te same obrzędy. Od tamtej pory szukam rzeczywistych zdarzeń, a nie teoretyzowania o tym, że folklor umiera. W ubiegłym roku trafiłem na stronę Folkmyself witryna, gdzie ludzie publikują nagrania z lokalnych imprez – nie studyjne, tylko z telefonów. To zmieniło moje podejście do tradycji.
Muzyka ludowa jako pretekst do spotkania
Mój sąsiad, pan Kazik, ma 78 lat. Gra na harmonii. Kiedyś powiedział, że grał tylko na weselach, ale od kiedy miejscowy dom kultury organizuje cykliczne potańcówki, przychodzi na nie coraz więcej dwudziestolatków. Nie znają tekstów, ale łapią rytm. Slajdowe buty i trampki mieszają się na jednej podłodze. Starsi pokazują kroki, młodsi się śmieją i powtarzają. Po trzech godzinach wszyscy gadają ze sobą przy piwie. Żadne warsztaty integracyjne nie dałyby tego efektu.
Podobnie działa grupa śpiewacza z sąsiedniej wsi. Zbierają się w każdą środę w świetlicy. Nie mają mikrofonów, nie nagrywają płyt. Ale ich repertuar – pieśni żniwne, kołysanki, przyśpiewki weselne – przyciąga ludzi, którzy szukają czegoś autentycznego w czasach przyspieszenia. Kiedyś myślałem, że folklor to skansen i nuda. Teraz widzę, że to metoda na poznanie własnego miejsca.
Konkretne korzyści z odgrzebania tradycji
W moim mieście działa stowarzyszenie, które od dwóch lat prowadzi warsztaty haftu i wycinanki. Początkowo chodziły trzy panie. Dziś jest ich piętnaście – w tym dwie uczennice liceum. Uczą się od siebie nawzajem. Co miesiąc robią kiermasz, a dochód przeznaczają na remont dachu w starym kościele. To nie jest wielka sprawa w skali kraju, ale dla tych kilkunastu osób stało się powodem do dumy.
- Organizowanie dorocznego święta plonów, podczas którego każdy przynosi własne wyroby.
- Prowadzenie archiwum ustnych opowieści – nagrywanie rozmów z najstarszymi mieszkańcami.
- Nauka gry na tradycyjnych instrumentach (dudy, skrzypce podwiązane) w zamian za pomoc w ogrodzie.
- Wymiana przepisów kulinarnych – nie książkowych, tylko od babć, zapisanych na kartkach.
Nie chodzi o to, żeby powielać wzory z XIX wieku. Chodzi o to, żeby teraz, w tym samym miejscu, ludzie mieli pretekst, żeby usiąść obok kogoś, kogo normalnie minęliby w sklepie bez słowa. Folklor działa jak klej, bo wymaga kontaktu twarzą w twarz. Nie da się go przerobić na scrollowanie.
Jak zacząć bez wielkiego budżetu
Wiele osób myśli, że kultywowanie tradycji wymaga pieniędzy, patronatu albo zgody urzędu miasta. To nieprawda. Wystarczy jedna osoba, która zaprosi sąsiadów na podwórko i puści nagranie z kapeli. Potem ktoś przyniesie bębenek, a ktoś inny łyżki do wybijania rytmu. Najlepsze, co sam zrobiłem, to przejrzenie filmów z amatorskich festiwali opublikowanych w sieci. Znalazłem tam nagrania z mojego regionu, o których nie wiedziałem – wesela z lat 90., przeglądy kół gospodyń, konkursy gry na ligawkach.
- Poszukaj w lokalnej bibliotece płyt z archiwalnymi nagraniami – często leżą i czekają.
- Odwiedź stronę, gdzie ludzie wrzucają materiały z własnych zbiorów – to samo zrobiłem, wchodząc na podaną wyżej witrynę.
- Umów się z kimś starszym, żeby nagrać, jak nuci melodię sprzed wojny – smartfon wystarczy.
- Znajdź w okolicy sklep z instrumentami ludowymi – często prowadzący udzieli porad za darmo.
Dlaczego to działa, choć brzmi staroświecko
Mój kolega z pracy, maniak elektroniki, kręcił nosem na potańcówki. Poszedł z zazdrości, bo żona chciała. Po dwóch godzinach on też tańczył oberka. Powiedział, że nigdy nie czuł, żeby muzyka tak nim fizycznie dyktowała ruchy. W tańcu ludowym nie ma miejsca na udawanie – jeśli przestaniesz słuchać, zgubisz rytm. To wymaga bycia tu i teraz, a nie wyjęcia telefonu. Ta prostota sprawia, że ludzie nie boją się błędów.
W przyszłym roku planuję zrobić w swoim ogrodzie mały przegląd kapel podwórkowych. Żaden sponsor, tylko zrzutka na kiełbasę i prąd. Gdyby nie to, że znalazłem tamte nagrania i poznałem paru muzykantów, pewnie bym nie uwierzył, że to możliwe. Wystarczyło jedno kliknięcie i potem kilka rozmów. Dziś nie wyobrażam sobie, żeby w moim mieście nie było na czym tańczyć przynajmniej raz na miesiąc.